نیست بر لوح دلم جز الف قامت دوست...
فیض شریفی؛ پژوهشگر و نویسنده ذوشت: رمان «الف قامت دوست» نوشته منصور آذرنوش (مصطفی راحمی)، انتشارات ژرف، یک داستان عاشقانه سیاسی اجتماعی فلسفی است. اسفندیار شخصیت اصلی داستان، یک دانشجوی تهیدست شهرستانی است که به فعالیت‌های سیاسی سرگرم می‌شود. او و دوستانش، مریم، مجید، جلال، روبیک، سیاووش، نشریه سیاسی و اعتراضی چاپ می‌کنند. اسفندیار در سرویس کارخانه با جلال آشنا می‌شود پس از دوستی فعالیت و زد و بند و... داستان عشقی بین اسفندیار و مریم استارت می‌خورد. حوادث پرکشش در کشاکش پیچ‌های تند تاریخ می‌گذرد.
صحنه آغازین: در پبشانی داستان در بخش اسفندیار آمده است که: بازجو گفت: «یه عمره کارم اینه، مثل تو رو می‌شناسم. از واقعیت حرف می‌زنید. اما فقط ذهن هستید؛ ذهن خالی؛ ذهن پر از قصه است، پر از شعرهای قهرمانیه که زندان سیاسی حرف نمی‌زنه، که زندانی سیاسی فلان و بهمانه... نه جانم این طورها نیست. این پرونده‌ها پر از اعترافات کله‌گنده‌هاتونه تو که کسی نیستی... نه جانم ما اعتراف می‌گیریم، اعتراف، حالا برو بخون که وارطان سخن نگفت».
صحنه فرجامین« جاده‌های بی‌انتها»: اصلا شاید حاصلی وجود نداشته، یک وقت از آن مادر عدالت. از آن کشور شوراها که حرف می‌زدیم اشک به چشمان مان می‌آمد. حالا می‌دانم که اشک حماقت بوده... جلال چند بار به من گفته بود فقط تو قبرستونه که اشتباهی صورت نمی‌گیره. یه روز من از شما پرسیدم شغلتون چیه شما گفتید زندگی کردن.
حالا اگر کسی شغل منو بپرسه جواب من هم همینه. یوسف نگاهش کرد. استاد محمود چای ریخت و لبخند زد. یوسف به گل‌های وحشی توی گلدان نگاه کرد. برخاست: «منو ببخشید باید یه سری به خانه بزنم. آقا اسفندیار، حتما دوباره باید همدیگر رو ببینیم. قرارشو با استاد محمود بذارید من فردا می‌آم این جا». استاد محمود گفت: «اسفندیار همین جا می‌مونه». یوسف دسته گلش را از توی گلدان برداشت و راه افتاد.». (ص،۲۴۰).
داستان پر از قصه است. ذهن است، ذهن خالی، پر از شعرهای قهرمانی... این داستان در پایان رمان هم تکرار می‌شود. رمان شکل چرخشی و دایره واری دارد. قصه‌های قهرمانی از زمان رستم و اسفندیار تا زمان وارطان و اسفندیار جدید و مریم و مسیح تا مریم متمول و مسیح مصلوب امروزین کلید می‌خورد و تا کنون و آینده ادامه پیدا می‌کند. داستان در هشت خوان تنظیم شده است، اما دراین رمان به قول بری لوئیس «دور باطل» باز هم ادامه می‌یابد. شخصیت‌های داستان با حرف و گفت‌وگو شناخته می‌شوند و در دیالوگ‌ها پروده می‌شوند و رمان نویس، منصور آذرنوش در حواشی گفت‌وگوها پازل پرسوناژها را تکمیل می‌کند.
رمان‌نویس شکل یا «فرم» را هنرمندانه در خدمت بیان محتوایی مدرن و پسامدرن قرار داده است. رمان «الف قامت دوست» هم مبین صناعت پردازی مدرن و پسامدرن است و هم نشان دهند‌ه‌ی نگاهی هوشمندانه به ضرورت ارائه‌ی محتوایی تامل انگیز و مربوط به زندگی در عصر مدرن و پسامدرن. داستان هم سویه‌‌ای مدرن معرفت شناسیک دارد و حال و هوای پسامدرن وجود شناسیک به خود گرفته است. معرفت شناسی در کنار متافیزیک و اخلاق و منطق، یکی از چهار حوز‌ه‌ی فلسفی است که به ماهیت و محدویت‌های شناخت انسان از جهان پیرامون و نیز شناخت سایر اذهان می‌پردازد.
منصور آذرنوش سعی می‌کند تا ماهیت «معرفت» یا چگونگی «شناخت» را در کانون نگاه خواننده قرار بدهد. مساله‌ی اصلی داستان‌های مدرن، چگونگی تفسیر جهان است و نویسنده داستان رئالیستی راوی دانای کل «یا سوم شخص» را انتخاب کرده است. راویان سخنگوی این رمان گاهی با سوم شخص در یک موضع قرار می‌گیرند و به مرور کشته می‌شوند یا خودکشی می‌کنند یا دچار شک گرایی و رنج مفرط می‌شوند.
اسفندیار، شخصیت اصلی داستان بعد از هشت سال از زندان آزاد می‌شود و به دنبال جای پای مریم در خانه‌ی دوستان مریم می‌گردد و در گفت‌وگو با شکوه و مادر روبیک و یوسف و محمود، تشکیلات سوسیالیستی را ترک می‌کند و دنبال زندگی می‌رود. راوی سخنگوی داستان، بیش از آن که داستانی را بازگویی کند، تنش‌های درونی و اضطراب وجودی خود رابه نمایش می‌گذارد. اسفندیار مثل مریم از خود سوال می‌کند و در خیابان و دشت و دمن و باغ و حیاط منزل قدم می‌زند.
مه گویا چون غمی دونده در همه جا سرک می‌کشند. اتخاذ این منظر روایی مدرنیستی موجب مطرح شدن پرسش‌های معرفت شناسیک می‌شود که من در این زندان چه می‌کنم؟ چرا این جهانی که من جزیی از آن هستم چه هستم و چه کار می‌کنم؟ چرا من در این تنگنا گرفتار شده‌ام؟ چرا مریم مرا بعد از این همه مرارت ترک کرده است و ازدواج کرده و به خارج رفته؟ نویسنده پسامدرن می‌کوشد تا از طریق رویدادهای داستان این پرسش‌ها را به ذهن خواننده منتقل کند که هر جهان چه ماهیتی دارد؟ انواع مختلف جهان کدام‌اند؟ این جهان چگونه تشکیل می‌شود و از چه نظر با یکدیگر متفاوت‌اند، وفتی جهان‌های متفاوت در تقابل با یکدگر قرا می‌گیرند، یا هنگامی که مرز میان آنها نقض می‌شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا ما در زندان این همه کشته دادیم و زجر کشیدیم و چرا مردم در خیابان شادی می‌کنند و حال می‌کنند و به ریش ما می‌خندند؟ چرا اعظم با بمب خود را منفحر کرده و یک پاره از جگرش، قبر کوچکی شده؟ قبر اعظم اکنون چرا در ازدحام برج‌ها گم شده؟
رمان‌نویس میان دو سطح وجود شناسی در نوسان است: یکی سطح دنیایی که داستان در آن رخ داده است و دیگری سطح دنیای تخیلی و رویایی داستانی که خود راوی سخنگوی سرگرم نوشتن آن است و به آن اعتقاد دارد. سطح داستان رانند‌ه تریلی که در زندان فکر می‌کند در جزیر‌ه‌ی رویایی یا گلستانی که با آن زن چشم آبی در ساحل قدم می‌زند. راوی در جایگاه یک شخصیت در همه جا حضور دارد. او شخصیت‌هایی در نصاب خودش پرورش می‌دهد. توصیف‌های صحنه‌های داستان همه باور پذیرند، زیرا اصل بنیادین داستان واقعی است.
منصور آذرنوش به مرور انقطاعی در خط روایت ایجاد می‌کند. او در بخش پایانی اضطراب تحولات درونی یوسف، رانند‌ه‌ی تریلی را با هیجانی بالا به نمایش می‌گذارد. یوسف می‌خواهد با تریلی از بالای قله به آسمان پرواز کند و با سر مثل آن دختر انتحاری در دره سقوط کند و متلاشی شود، که راننده‌‌ای جوان او را با لطایف الحیلی دوستانه نجات می‌دهد. این بخش، گویا کمی تصنعی و ساختگی شده است و از بخش‌های دیگر از صف بیرون زده است. نویسنده باید این بخش را روغنکاری کند و با فصل‌های دیگر، آن را هماهنگ گرداند و هم سطح گرداند تا شکل داستان آسیب نبیند. بهترین بخش این داستان بلند، بخش مریم است. نویسنده با وسواس عجیبی حالات بیرونی و درونی مریم را تصویر می‌کند: «مریم مجالی داشت تا به حیاط خانه برود. زیر درخت آلبالو بنشیند و به آب‌نما خیره شود و فکر کند که چه اتفاقی افتاده است. تمام آن زندگی مشترک، تمام آن گذشته‌ی پر فراز و نشیب این چند سال، ناگهان فرو ریخته بود. مریم احساس می‌کرد در آستانه فصل دیگری از زندگی ایستاده است. درخت غرق آلبالو بود. آلبالوهای درشت و خوندار. مریم یکی از آلبالو‌ها را چید. با دو انگشتش آن را فشار داد. قطرات سرخی روی دستش پاشید و ناگهان دلش شور افتاد «ای اسفندیار مغموم...» (ص ۱۲۹-۱۳۰) این توصیف و تصویر نمایی بیرونی و درونی دارد. خون آلبالو با خون دختری که خود را منفجر کرده درهم آغشته شده است. این خون، خون اسفندیار است که از کالبدش رخت بسته است و این اسفندیار مغموم شاملو است: «ترا آن به که چشم پوشیده باشی، ای اسفندیار مغموم».
مریم وقتی شلوار جیر و پیرهن ساده‌اش را دور می‌اندازد و لباسی اشرافی زیبا و گوشواره‌‌ای گران قیمت به گوشش آویزان می‌کند و با مصدق با ماشین مدل بالا به باغ و در و دشت می‌رود و دیگر به سراغی از «درخت دوستی» نمی‌گیرد، آهنگ رفتن کرده است. او با گریه دست اسفندیار را محکم در دست می‌گیرد و با شجاعت در هنگام ملاقات در زندان می‌گوید: «ترا هیچ وقت من دوست نمی‌داشته‌ام...» گمان غالب من آن است که مصدق، پسر دایی مریم، اسفندیار را از مرگ نجات داده تا با مریم ازدواج کند و با او به فرانسه سفر کند. چرا منصور آذرنوش در این مورد امساک کرده؟ شاید به این علت که این بخش با بخشی از رمان «چشم‌هایش» بزرگ علوی می‌تواند مشابه شود.
از نگاه من، رمان «الف قامت دوست» به هر صورت از رمان «چشم‌هایش» چند پله جلوتر پیش می‌رود. چون شخصیت‌های رمان آذرنوش مدرن‌ترند و لحن این شخصیت‌ها هم مثل هم نیست و به قول باختین لحن‌ها نشانگر افکار و شغل‌های شخصیت‌هاست. بجز مردان که در جریان این حوادث له می‌شوند، زن‌ها هم در جهان مردسالار، خاک و خاکستر می‌شوند. شخصیت‌های زن مثل مادر مریم، شکوه، اعظم، مادر روبیک و طلعت، هیچ کدام حال مساعدی ندارند. و نکته آخر هم این است که پدر شکوه و یوسف، شخصیت‌های مطلوب و کارسازی هستند. نویسنده توانسته با مهارت، آنها را در کوران حوادث، سخته کند و برآورد و در صدر بنشاند و اما نثر نویسنده هم طنین دلپذیر و تاثیرگذاری دارد. جمله‌ها کوتاه و موجز و فشرده است و منصور آذرنوش دچار اطناب و درازگویی و پرچانگی نشده است.
